ถนนสมเด็จเจ้าพระยา เป็นหนึ่งในเส้นทางคมนาคมสายสำคัญในเขตธนบุรีและคลองสานที่มีประวัติศาสตร์และความสำคัญเชื่อมโยงกับย่านวงเวียนเล็กอย่างแนบแน่น โดยมีรายละเอียดที่น่าสนใจจากแหล่งข้อมูลดังนี้
จุดเชื่อมต่อสำคัญถนนสมเด็จเจ้าพระยาเป็นส่วนหนึ่งของจุดบรรจบที่แยกวงเวียนเล็ก (ปัจจุบันเป็นสี่แยกหน้าโรงเรียนศึกษานารี) ซึ่งเชื่อมต่อกับถนนประชาธิปกและถนนอรุณอมรินทร์ตัดใหม่ นอกจากนี้ยังไปบรรจบกับถนนพญาไม้ที่บริเวณสามแยกมารยาทดี ซึ่งเป็นจุดสัญจรสำคัญใต้สะพานพุทธและสะพานพระปกเกล้าเส้นทางยุทธศาสตร์ทางเศรษฐกิจ ถนนสายนี้ทำหน้าที่เป็นเส้นทางหลักในการเดินทางเข้าสู่ย่านท่าดินแดงและคลองสาน ซึ่งเป็นแหล่งการค้าเก่าแก่ที่สำคัญของฝั่งธนบุรี ที่ตั้งของแหล่งวัฒนธรรมและร้านอาหารขึ้นชื่อ บริเวณจุดบรรจบของถนนสมเด็จเจ้าพระยากับถนนพญาไม้ เป็นที่ตั้งของตลาดพระเครื่องวงเวียนเล็ก และมีร้านอาหารชื่อดังตั้งอยู่หลายร้าน ทำให้ย่านนี้มีความคึกคักทั้งในแง่ของการพาณิชย์และวิถีชีวิต ความเกี่ยวเนื่องกับตระกูลบุนนาค
ชื่อของถนนมีความสอดคล้องกับบรรดาศักดิ์ของบุคคลสำคัญในตระกูลบุนนาค คือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) หรือ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ซึ่งท่านและครอบครัวเป็นผู้สร้างและปฏิสังขรณ์วัดสำคัญริมถนนสายนี้ เช่น วัดอนงคารามวรวิหาร (เดิมชื่อวัดน้อยขำแถม) และวัดพิชยญาติการามวรวิหาร เอกลักษณ์การจราจร บริเวณสามแยกที่ถนนสายนี้ไปบรรจบกับถนนพญาไม้ มีชื่อเรียกขานในท้องถิ่นว่า สามแยกมารยาทดี เนื่องจากเป็นแยกที่ไม่มีสัญญาณไฟจราจร รถแต่ละทิศทางจึงต้องอาศัยการให้เกียรติและแบ่งปันทางกันเอง ซึ่งเป็นเสน่ห์อย่างหนึ่งของย่านนี้
โดยสรุป ถนนสมเด็จเจ้าพระยาไม่เพียงแต่เป็นเส้นทางสัญจรที่เชื่อมต่อใจกลางธนบุรีกับย่านการค้าคลองสานเท่านั้น แต่ยังเป็นถนนที่สะท้อนถึงมรดกทางวัฒนธรรมของตระกูลบุนนาคและวิถีชีวิตดั้งเดิมของชาววงเวียนเล็กได้เป็นอย่างดี
สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) หรือที่รู้จักกันในนาม สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการวางรากฐานทางศาสนาและสร้างความเจริญให้กับย่านนี้ (เขตคลองสานและบริเวณใกล้เคียงวงเวียนเล็ก) โดยมีบทบาทหลักตามที่ปรากฏในแหล่งข้อมูลดังนี้
การสร้างและอุปถัมภ์วัดสำคัญท่านและครอบครัวมีส่วนสำคัญในการสร้างวัดอนงคารามวรวิหาร (เดิมชื่อวัดน้อยขำแถม) โดยมีท่านผู้หญิงน้อย ภรรยาของท่านเป็นผู้สร้างขึ้น การสร้างวัดคู่กันเป็นแลนด์มาร์คทางศาสนา วัดอนงคารามแห่งนี้ถูกสร้างขึ้นมาคู่กับวัดพิชยญาติการามวรวิหาร ซึ่งเป็นพระอารามหลวงที่โดดเด่นในย่านคลองสาน การถวายเป็นพระอารามหลวง
ท่านได้นำวัดที่สร้างขึ้นถวายเป็นพระอารามหลวงในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นการเสริมสร้างบารมีและทำให้ย่านนี้กลายเป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมที่สำคัญของฝั่งธนบุรีสืบมาจนถึงปัจจุบัน
บทบาทของท่านและตระกูลบุนนาคยังสะท้อนผ่านการปฏิสังขรณ์และชื่อเรียกขานในอดีต เช่น ชื่อ "วัดน้อยขำแถม" ที่มาจากชื่อของภรรยา (น้อย) และบุตรชาย (ขำ) ของท่าน ซึ่งแสดงถึงอิทธิพลและความผูกพันที่มีต่อพื้นที่นี้อย่างลึกซึ้ง
หากคุณสนใจอยากทราบรายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับแผนผังความสัมพันธ์ของตระกูลบุนนาคในย่านนี้ หรือประวัติเชิงลึกของวัดทั้งสองแห่ง ผมสามารถสร้าง รายงาน (Tailored Report) หรือ ชุุดบัตรคำ (Flashcards) สำหรับทบทวนข้อมูลประวัติศาสตร์เหล่านี้ให้ได้นะ
